Van vakexpert naar leraar: welke omscholingsroute past bij je?
Je wilt leraar worden, maar hebt al een opleiding of loopbaan achter de rug. Welke route haalbaar is, hangt vooral af van de onderwijssector, je vooropleiding en de vraag of je meteen voor de klas wilt staan.
Door Lotte van Dijk · · 4 min leestijd
Een overstap naar het onderwijs begint niet altijd met opnieuw vier jaar studeren. Met een afgeronde opleiding en relevante werkervaring kun je soms leren en werken combineren; in andere gevallen past een deeltijdopleiding beter. Ook maakt het uit of je les wilt geven op een basisschool, in het voortgezet onderwijs of in het mbo. Hieronder lees je welke routes er zijn, welke voorwaarden daarbij horen en hoe je vóór een keuze controleert of je opleiding en ervaring aansluiten.
Welke route sluit aan op je opleiding en werkervaring?
Begin met de vraag waar je les wilt geven en welk vak of welke groep leerlingen bij je past. De route naar het basisonderwijs loopt meestal via de pabo. Voor het voortgezet onderwijs is de bevoegdheid gekoppeld aan een vak en aan de onderwijsniveaus waarop je les mag geven. In het mbo telt je vakkennis en praktijkervaring mee, naast de pedagogische en didactische scholing.
Heb je al een hbo- of wo-diploma en relevante werkervaring, dan kun je mogelijk de formele route zij-instroom in beroep volgen. Je werkt dan bij een school of mbo-instelling en volgt tegelijk scholing. Voor toelating zijn onder meer een geschiktheidsonderzoek en een Verklaring Omtrent het Gedrag nodig; het onderzoek brengt in kaart of je direct voor de klas kunt staan en welke scholing je nog nodig hebt, volgens de Rijksoverheid.
Heb je geen passende hbo- of wo-vooropleiding, of wil je eerst ervaring opdoen voordat je zelfstandig lesgeeft? Dan kan een deeltijdlerarenopleiding beter aansluiten. Een kopopleiding kan een optie zijn als je al een vakinhoudelijk verwante bachelor hebt. De precieze toelating en studieduur verschillen per opleiding; leg daarom je diploma’s voor aan de lerarenopleiding voordat je een route kiest.
Wat verschilt er tussen zij-instroom, deeltijd en PDG?
Bij zij-instroom in beroep sta je na een positieve beoordeling en een aanstelling al tijdens het traject voor de klas. De scholing en begeleiding worden afgestemd op wat uit het geschiktheidsonderzoek blijkt. De Rijksoverheid beschrijft dat je binnen twee jaar het bekwaamheidsonderzoek moet afleggen. Dat traject is dus intensief en vraagt dat een school je wil aannemen en begeleiden.
Een deeltijdopleiding spreidt het leren doorgaans naast werk of andere verplichtingen. Je loopt praktijkervaring op en bouwt aan de vereiste bevoegdheid, maar staat niet vanzelf vanaf dag één zelfstandig voor de klas. Een vergelijking van het Onderwijsloket over de trajecten benadrukt juist dat verschil in startpositie en combinatie van werk en opleiding.
Wil je docent worden in het mbo, onderzoek dan ook het PDG-traject. PDG staat voor Pedagogisch Didactisch Getuigschrift. Het is een mbo-route voor mensen met vakkennis en praktijkervaring die hun didactische bekwaamheid willen aantonen. De instelling beoordeelt of je vooropleiding, vakervaring en geschiktheid aansluiten. Een PDG is niet hetzelfde als een bevoegdheid die zonder meer geldt voor basisscholen of het voortgezet onderwijs.
Welke bevoegdheid heb je nodig voor jouw doelgroep?
In het voortgezet onderwijs bepaalt de bevoegdheid mede aan welke klassen je les mag geven. Een tweedegraads bevoegdheid geldt onder meer voor het vmbo en de onderbouw van havo en vwo; met een eerstegraads bevoegdheid kun je ook in de bovenbouw van havo en vwo lesgeven. De precieze mogelijkheden hangen af van je opleiding en vak, zoals de Rijksoverheid uitlegt over lesgeven in het voortgezet onderwijs.
Voor het basisonderwijs is de pabo de gebruikelijke lerarenopleiding. Bij een zij-instroomtraject combineer je een aanstelling op een basisschool met scholing en begeleiding. In het mbo kun je afhankelijk van je achtergrond kiezen tussen een lerarenopleiding, zij-instroom in beroep of PDG. Vraag steeds naar de bevoegdheid die het eindresultaat oplevert, niet alleen naar de naam van het traject.
De kans op werk kan meewegen, maar een tekort aan leraren betekent niet dat elke opleiding of elk vak dezelfde mogelijkheden biedt. Kijk daarom bij het vergelijken van sectoren ook naar de vooruitzichten voor beroepen in Nederland, en toets die informatie vervolgens aan je eigen vak, regio en gewenste onderwijsniveau.
Hoe zet je de eerste stappen zonder verkeerde route?
- Kies eerst een sector en doelgroep. Denk aan basisonderwijs, voortgezet onderwijs of mbo, en maak je keuze zo mogelijk concreet tot een vak of beroepsrichting.
- Leg je diploma’s en werkervaring naast de toelatingseisen. Vraag een lerarenopleiding of zij-instroomcoördinator om een beoordeling van je vakinhoudelijke aansluiting. Een eerder diploma geeft niet automatisch recht op toelating of vrijstellingen.
- Bespreek de werkplek. Voor zij-instroom in beroep heb je een schoolbestuur of mbo-instelling nodig die je wil aannemen en begeleiden. Informeer vooraf naar begeleiding, lesuren en ruimte om te studeren.
- Vraag naar het eindbewijs en de planning. Controleer welke bevoegdheid of welk getuigschrift je behaalt, voor welke sector dat geldt en welke toetsen of praktijkonderdelen nog volgen.
- Reken de combinatie door. Zet lesdagen, voorbereiding, stage of werk en eventuele reistijd naast je huidige baan en zorgtaken. Vraag ook welke tegemoetkoming of subsidie in jouw situatie beschikbaar kan zijn; laat de actuele voorwaarden bevestigen door DUO of de opleiding.
Waaraan merk je dat de route echt past?
Een passende route is niet alleen de kortste. Je weet vooraf welke doelgroep je wilt lesgeven, welke bevoegdheid je daarvoor nodig hebt, of je diploma aansluit en hoe je de opleiding met werk en privé kunt combineren. Je hebt bovendien duidelijkheid over wie je begeleidt en welke beoordeling of toets het traject afrondt.
Vraag de opleiding om jouw situatie concreet te bespreken: welke onderdelen kun je mogelijk al aantonen, welke scholing ontbreekt nog en wat is de verwachte studiebelasting? Bij zij-instroom hoort daar ook een gesprek met de school bij, omdat de werkplek en begeleiding onderdeel zijn van het traject. Pas als zowel de opleiding als de werkgever de voorwaarden helder hebben gemaakt, kun je de routes eerlijk vergelijken.
Veelgestelde vragen
Kan ik leraar worden zonder hbo- of wo-diploma?
Voor de formele route zij-instroom in beroep is voor de meeste onderwijssectoren een afgeronde hbo- of wo-opleiding vereist. Voor bepaalde beroepsgerichte profielen in het voortgezet onderwijs gelden afwijkende diploma-eisen. In het mbo kan ook een mbo-opleiding met ruime praktijkervaring in het vak toegang geven tot een PDG-traject, als de instelling je niveau en geschiktheid passend beoordeelt.
Moet ik al een baan op een school hebben voordat ik aan zij-instroom begin?
Voor zij-instroom in beroep moet je eerst een schoolbestuur of mbo-instelling vinden die je wil aanstellen. Daarna volgt een geschiktheidsonderzoek bij een lerarenopleiding. Bij een reguliere deeltijdopleiding begin je doorgaans met de opleiding en praktijkervaring, zonder dat je vanaf de start zelfstandig als leraar werkt.
Kan ik tijdens een deeltijdopleiding blijven werken?
Dat kan, maar de combinatie verschilt per opleiding en werkgever. Vraag de lerarenopleiding hoeveel onderwijsdagen, stage-uren en zelfstudie worden verwacht en bespreek met je werkgever of je rooster daarop aansluit. Eerdere kennis of ervaring kan soms aanleiding zijn om vrijstellingen te bespreken, maar de opleiding beoordeelt of die passend zijn.
Is een PDG hetzelfde als een onderwijsbevoegdheid voor alle scholen?
Nee. Het Pedagogisch Didactisch Getuigschrift is een route voor docenten in het mbo. Het toont aan dat je aan de bekwaamheidseisen voor het mbo voldoet, maar geeft niet automatisch de bevoegdheid om in andere onderwijssectoren les te geven. Controleer dus welke bevoegdheid nodig is voor de school en het vak dat je op het oog hebt.
In de rubriek Beroepen van de toekomst